Κώστας Σιμίτης

Άρθρο του πρώην πρωθυπουργού Κώστα Σημίτη: «Ο δύσκολος δρόμος της αναδιανεμητικής πολιτικής»

«Χρειάζεται διαρκής παρέμβαση για εξισορρόπηση της ανισότητας που παράγει το σύστημα της αγοράς» ...

Τελευταία γίνεται συζήτηση σχετικά με την κατανομή του εισοδήματος στην Ελλάδα. Μάλιστα, πρόσφατα διάβασα σχόλιο για την αναδιανομή εισοδήματος κατά την περίοδο 1996-2004, αναδιανομή που δήθεν δεν έγινε. Τούτο, αν και έχουν δημοσιευτεί πολλά στοιχεία που θεμελιώνουν την ακριβώς αντίθετη διαπίστωση.

Πολλές μελέτες στο εξωτερικό αναδεικνύουν ότι τόσο η αύξηση όσο και η μείωση των ανισοτήτων εξαρτώνται από πολιτικές προτεραιότητες. Θα αναφερθώ στα συμπεράσματά τους συνδυάζοντάς τα με τις ελληνικές εμπειρίες.

1 Η μέτρηση της ανισότητας μπορεί να γίνει κατά πολλούς διαφορετικούς τρόπους:

* Σήμερα στην Ελλάδα τα πιο αξιόπιστα στοιχεία προκύπτουν από την Ερευνα Οικογενειακών Προϋπολογισμών (ΕΟΠ) της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας. Η τελευταία, που θα δείξει τις επιπτώσεις της πολιτικής της Ν.Δ., πραγματοποιείται φέτος.

* Στοιχεία για την Ελλάδα περιέχει και η Ερευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης της Ευρωπαϊκής Ενωσης (EUSILC 2004).

* Οι αποτιμήσεις γίνονται με διάφορους στατιστικούς δείκτες, οι οποίοι αθροίζουν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, όλες τις διαφορές μεταξύ των εισοδημάτων ή των δαπανών των νοικοκυριών. Ενας τέτοιος χρήσιμος δείκτης (S80/S20) είναι ο λόγος του αθροίσματος των εισοδημάτων που ανήκουν στο υψηλότερο 20% της κλίμακας προς το άθροισμα των εισοδημάτων που ανήκουν στο χαμηλότερο 20% της κλίμακας. Η Eurostat ορίζει ότι βρίσκονται σε «κίνδυνο φτώχειας» όσοι έχουν εισόδημα κατώτερο του 60% του διαμέσου εισοδήματος.


2 Η ανισοκατανομή του εισοδήματος μειώθηκε στην Ελλάδα μεταξύ 1996 και 2004.

* Σύμφωνα με τον προαναφερθέντα δείκτη S80/S20, το μερίδιο του πλουσιότερου 20% του πληθυσμού προς το αντίστοιχο μερίδιο του 20% των πιο φτωχών μειώθηκε από 6,6 σε 5,8. Στην ίδια περίοδο οι διαφορές των εισοδημάτων με βάση τον συντελεστή Gini μειώθηκαν από το 35% στο 33%, ενώ σύμφωνα με άλλους δείκτες που έχουν ως κριτήριο την κατανάλωση των νοικοκυριών, η μείωση της ανισότητας ήταν μεγαλύτερη.

* Το ποσοστό σχετικής φτώχειας στην Ελλάδα μειώθηκε από 22% το 1996 σε 20% το 2004 (πάνω από 200.000 άτομα). Το ποσοστό των ατόμων σε απόλυτη φτώχεια (στέρηση βασικών αγαθών) ήταν 23,6% το 1994, 17,9% το 1999 και 9,9% το 2004. Αντίστοιχα, η απόσταση των φτωχών από τη γραμμή κινδύνου φτώχειας (χάσμα φτώχειας) μειώνεται από το 6,1% το 1994 σε 4,4% το 1999 και 1,8% το 2004.

* Επίσης, το επίπεδο της κοινωνικής ευημερίας με βάση τις συνθήκες διαβίωσης και διαμονής αυξήθηκε από 100 (δείκτης) το 1974 σε 158 το 1994 και 229 το 2004.

* Την εικόνα συμπληρώνουν και ορισμένα γενικά στοιχεία:

* Ο μέσος ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ στην Ελλάδα την περίοδο 1996-2004 ήταν 3,9, ενώ την ίδια περίοδο στην Ε.Ε. των «15» ήταν 2,3.

* Το επίπεδο του πληθωρισμού από 7,3 το 1996 έφτασε το 3,1 στο τέλος του 2003.

* Το βασικό επιτόκιο δανεισμού στα στεγαστικά δάνεια από 20% το 1996 είχε περιοριστεί κοντά στο 5% το 2003.

* Ο μέσος πραγματικός μισθός στην Ελλάδα αυξήθηκε κατά 3,2%, όταν στην Ε.Ε. των «15» αυξήθηκε την ίδια περίοδο μόλις κατά 1%.


3 Μια προοδευτική φορολογική κλίμακα στο φόρο εισοδήματος και κληρονομιάς επιβαρύνει τα υψηλά εισοδήματα και συμβάλλει στην ανακατανομή.

Το αποδεικνύει το παράδειγμα των σκαδιναβικών κρατών, που είναι οι χώρες με την υψηλότερη φορολογία εισοδήματος αλλά και τη μικρότερη ανισότητα.


4 Η σχεδιασμένη κρατική παρέμβαση υπέρ των λιγότερο ευνοημένων με χρηματοδότηση συντάξεων, υπηρεσιών υγείας κ.λπ. συντελεί επίσης στη μείωση των ανισοτήτων.

Στην Ελλάδα οι κοινωνικές δαπάνες ως ποσοστό του ΑΕΠ αυξήθηκαν από το 20,5% το 1996 στο 24,2% το 2004, προσεγγίζοντας τα μέσα επίπεδα στην Ε.Ε. Είναι ένας από τους λόγους μείωσης της ανισότητας στη χώρα.

* Η ορθή στόχευση των κοινωνικών επιδομάτων μπορεί να βελτιώσει την αποτελεσματικότητά τους: Το ΕΚΑΣ ήταν μία εξαιρετικά επιτυχημένη στοχευμένη παρέμβαση.

Το Εγγυημένο Κατώτατο εισόδημα αποτελεί επίσης ένα μέσο. Απαιτεί, όμως, λεπτομερή προετοιμασία για να μην καταστεί ένα μέσο πελατειακής εξυπηρέτησης.


5 Δυστυχώς, η κυβέρνηση εργάζεται σε αντίθετη κατεύθυνση:

Η κατάργηση του φόρου κληρονομιάς και η αντικατάσταση του φόρου μεγάλης ακίνητης περιουσίας από τον φόρο κατοχής στα ακίνητα που έγινε πρόσφατα, η μείωση του φορολογικού βάρους για τα υψηλά εισοδήματα και οι αυξήσεις της έμμεσης φορολογίας αναπόφευκτα περιορίζουν την αναδιανεμητική λειτουργία και οδηγούν στην αύξηση των ανισοτήτων.


6 Ο πληθωρισμός είναι μοχλός διεύρυνσης των ανισοτήτων.
Μειώνει ιδίως την αξία των μισθών και αυξάνει την αξία των σταθερών περιουσιακών στοιχείων, τα οποία κατέχουν κυρίως οι πλέον εύποροι. Στη χώρα μας, σήμερα με την ακρίβεια, ξέρουμε πολύ καλά ότι είναι δυσβάσταχτη για τα φτωχότερα τμήματα και όχι για τους κατέχοντες. Τούτο γιατί αυτά δαπανούν ένα πολύ υψηλότερο ποσοστό του εισοδήματός τους για είδη πρώτης ανάγκης, των οποίων οι τιμές αυξάνονται ταχύτερα.

* Τα συμπεράσματα που προκύπτουν από τους αριθμούς για το χρονικό διάστημα 1996-2004 είναι σαφή και η πολιτική τους αποτίμηση θα έπρεπε να παρουσιάζει περιορισμένες διαφορές ανάμεσα στους σχολιαστές. Συνέβη, όμως, το αντίθετο: Η τεκμηρίωση αγνοήθηκε και υποκαταστάθηκε από ισχυρισμούς χωρίς θεμελίωση.

Στόχος, να αποσιωπηθεί ή να διαστρεβλωθεί το τι έγινε, ώστε να κατασκευασθεί μια ψευδής εικόνα της προοδευτικής μας πολιτικής και να εξυπηρετηθούν είτε οι δεξιές προπαγανδιστικές τακτικές, είτε ο αριστερός λαϊκισμός.

* Οι υπερβολές και διαστρεβλώσεις έχουν ένα γενικότερο και σημαντικότερο αποτέλεσμα: Εμπεδώνουν την πεποίθηση ότι η πολιτική εξαπατά, ότι κάθε προσπάθεια βελτίωσης της οικονομίας είναι μόνο προς όφελος των κρατούντων, ότι όσοι κυβερνούν έχουν ιδιοτελή στάση, ότι λύσεις δεν υπάρχουν.

Ο τρόπος αυτός επιτρέπει κάθε δημαγωγία και ανοίγει το δρόμο σε όσους αρνούνται τον δημοκρατικό διάλογο.


7 Οι έρευνες για την ανισότητα οδηγούν σε ευρύτερες διαπιστώσεις για το πώς πραγματοποιείται η αναδιανομή του εισοδήματος στις ανεπτυγμένες οικονομίες:

* Τα στοιχεία δείχνουν ότι στη Μ. Βρετανία η ανισότητα αυξήθηκε από το 1984 μέχρι το 1990 κατά μία ποσοστιαία μονάδα περίπου κάθε χρόνο. Ηταν η εποχή της Θάτσερ.

* Στη Σουηδία η ανισότητα μειώθηκε δραστικά από το 1967 μέχρι το 1975 και εξακολούθησε να μειώνεται έως το 1981/82 με τις σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις.

Η τάση μεταστράφηκε τότε και η ανισότητα άρχισε να αυξάνεται όταν περιορίστηκε η υψηλή φορολογία από τις συντηρητικές κυβερνήσεις.

* Η αύξηση ή η μείωση της ανισότητας εξαρτάται, λοιπόν, από την κυβερνητική πολιτική, ιδίως από το φορολογικό σύστημα που διαμορφώνει και τα μέτρα για την καταπολέμηση της φτώχειας που παίρνει: Συντηρητικές κυβερνήσεις περιορίζουν την αναδιανομή και εφαρμόζουν πολιτικές που ενισχύουν την ανισότητα. Το αντίθετο συνέβη και συμβαίνει με προοδευτικές κυβερνήσεις.


8 Το σύστημα της αγοράς παράγει ανισότητα και γι' αυτό χρειάζεται διαρκής παρέμβαση για την εξισορρόπηση των αποτελεσμάτων.

* Η ευνοϊκή μεταχείριση των εχόντων -που παρουσιάζεται από τους συντηρητικούς ως ίση μεταχείριση όλων και καταλήγει σε ανισότητα- επιτυγχάνεται εύκολα. Οι συντηρητικοί αφήνουν την αγορά να λειτουργήσει χωρίς ελέγχους και καταργούν μέτρα αναδιανομής, όπως τα φορολογικά.

* Η διαφοροποιημένη μεταχείριση των άνισων ώστε να υπάρξει κοινωνική δικαιοσύνη είναι πολύ πιο δύσκολη. Προϋποθέτει γνώσεις και μέσα για να βοηθήσουν οι παρεμβάσεις αποτελεσματικά εκείνους που χρειάζονται στήριξη.

Χρειάζεται χρόνος, προετοιμασία και προσοχή σε τυχόν επιπτώσεις, που θα ανατρέψουν το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, όπως νομισματική αστάθεια ή πληθωρισμός.

* Δεν είναι, όμως, μόνο οι κρατικές πρακτικές που μπορούν να συντηρούν την ανιστότητα. Και οι ιδιωτικές συμπεριφορές, τα μονοπώλια, τα ολιγοπώλια, τα καρτέλ, οι συντεχνιακές δεσμεύσεις, η οργανωμένη εκμετάλλευση στα πλαίσια της αγοράς οδηγούν σε ανισότητα. Η μείωση των ανισοτήτων απαιτεί μία στοχευμένη πολιτική σε πάρα πολλούς τομείς δράσης.


9 Μια πρόταση που συζητείται τελευταία από τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είναι η εξασφάλιση ενός συγκεκριμένου ποσού σε κάθε άτομο, που θα μπορεί να διαθέσει ελεύθερα μετά την ενηλικίωσή του.

Το ύψος του ποσού διαφέρει: Αλλοτε είναι χαμηλό (2.000 ευρώ για κάθε παιδί), άλλοτε αρκετά υψηλότερο (60.000 ευρώ). Χρειάζεται να υπάρξουν πειραματικές εφαρμογές, ώστε να διαπιστωθεί αν, πράγματι, βοηθά αυτόν για τον οποίο προορίζεται να μορφωθεί και να δραστηριοποιηθεί επαγγελματικά ή δαπανάται από την οικογένειά του για τους δικούς της προγραμματισμούς.


10 Η καταπολέμηση των ανισοτήτων υπό τις σημερινές συνθήκες διασύνδεσης της οικονομίας μας με τις άλλες οικονομίες απαιτεί νέες προσεγγίσεις.
Αυξήσεις φορολογίας, για παράδειγμα, μπορούν να έχουν αρνητικές συνέπειες μια που επιχειρηματίες και επιχειρήσεις μπορούν να μεταφέρουν τα κεφάλαιά τους χωρίς καμιά δυσκολία σε άλλες χώρες με καλύτερο φορολογικό καθεστώς.

* Η χώρα επιβάλλεται να αναπτύξει ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα που θα καθιστούν την οικονομική δραστηριότητα στην Ελλάδα επιθυμητή, όπως είναι η υψηλή εξειδίκευση, οι ανεπτυγμένες επικοινωνίες, η διατήρηση ενός καθαρού περιβάλλοντος και η οικονομική σταθερότητα.

* Ολα αυτά συμβάλλουν και στη μείωση των ανισοτήτων. Αντίθετα, το συνεχώς αυξανόμενο έλλειμμα του ισοζυγίου πληρωμών όπως και η πτώση του ρυθμού ανάπτυξης που παρατηρούμε σήμερα προδικάζουν την αύξηση της ανεργίας και των ανισοτήτων.


11 Οι απλές αυτές δραστηριότητες είναι λίγο ως πολύ αυτονόητες. Και η εικόνα για το τι ισχύει, τι έγινε και τι πρέπει να γίνει δεν επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Χρειάζονται τώρα μαζικές επενδύσεις, ιδίως σε σχολεία και νοσοκομεία. Χρειάζονται ένα φορολογικό σύστημα που διασφαλίζει τις αναδιανεμητικές λειτουργίες της πολιτικής, οικονομική πολιτική που ενισχύει τη σταθερότητα και ταυτόχρονα επιδιώκει υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης που στηρίζουν την αναδιανομή του εισοδήματος και την αναβάθμιση του κοινωνικού κράτους. Χρειάζεται άμεση καταπολέμηση της κομματικής πελατειακής πρακτικής.

* Ο δρόμος μιας βαθμιαίας αλλά σταθερής αναδιανομής είναι ο πιο δύσκολος, αλλά και ο μόνος μακροχρόνια αποτελεσματικός.

ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ - 08/06/2008

Ελληνοσουηδική Ιστοσελίδα